คำฟ้องและคำให้การ
โจทก์ฟ้องว่า โจทก์เป็นภริยาของนายดอน ผาสุข ก่อนใช้ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ บรรพ 5-6 นายดอนเป็นเจ้าของกรรมสิทธิ์ที่ดินโฉนดที่ 2322 ร่วมกับผู้อื่นอีก 4 คน ส่วนของนายดอนมีอยู่1 ใน 5 เป็นเนื้อที่ 31 ไร่ 3 งาน 15 ตารางวา ที่ส่วนนี้โจทก์กับบุตรได้ทำนาและปลูกบ้านอยู่ นับแต่ได้กรรมสิทธิ์มาตั้งแต่ พ.ศ. 2484 นายดอนถึงแก่กรรมเมื่อ พ.ศ. 2501 เมื่อเดือนสิงหาคม 2502 จำเลยซึ่งเป็นบุตรนายดอนเกิดแต่นางแพภริยาคนหลัง ได้ไปขอรับมรดกนายดอนแต่ผู้เดียว เจ้าพนักงานหลงเชื่อได้โอนที่ดินให้จำเลยโดยโจทก์และทายาทอื่นไม่ทราบ เมื่อประมาณ 10 วันมานี้ (ฟ้อง 29 มิถุนายน 2504) จำเลยไม่ยอมให้โจทก์กับบุตรทำนาจึงขอให้จำเลยแบ่งที่ดินเฉพาะส่วนของนายดอนในที่ดินโฉนดที่ 2322 ซึ่งเป็นส่วนได้ของโจทก์ให้โจทก์ 18 ไร่ 65 ตารางวา
หากไม่สามารถแบ่งได้ก็ขอให้ขายทอดตลาดแบ่งเงินให้โจทก์ กับให้ใช้ค่าเสียหายจนกว่าโจทก์จะได้รับส่วนแบ่งจำเลยให้การว่า ที่ดินตามโฉนดนี้เฉพาะส่วนของจำเลยมีกรรมสิทธิ์อยู่ 50 ไร่ ได้ทำกินมา 10 กว่าปีแล้ว ที่ส่วนนี้นางสวาดยายจำเลยแบ่งยกให้นายดอนเมื่อ พ.ศ. 2484 เนื้อที่ 50 ไร่ โดยมีหนังสือยกให้และแก้ทะเบียนกรรมสิทธิ์ เมื่อนายดอนยังมีชีวิตอยู่ นายดอนได้ยกให้จำเลยกับพี่อีก 2 คน นายดอนตายแล้วพี่จำเลยมอบกรรมสิทธิ์ให้จำเลย จำเลยมาขอรับมรดกแก้ทะเบียนกรรมสิทธิ์ในโฉนดโดยไม่เคยปิดบังความจริง โจทก์อาศัยอยู่ในที่ดินจริง แต่ไม่เคยทำนาดังกล่าว ฟ้องโจทก์ขาดอายุความเพราะเจ้ามรดกตายเกิน 1 ปีแล้ว ขอให้ยกฟ้องศาลชั้นต้นวินิจฉัยว่า
นางสวาดเจ้าของเดิมประสงค์จะยกนาพิพาทให้แก่จำเลยกับพี่อีก 2 คน แต่คนเหล่านั้นยังเป็นเด็ก จึงยกให้นายดอน โดยให้นายดอนทำสัญญาไว้ว่าจะไม่โอนให้แก่ผู้อื่นนอกจากเด็กทั้งสาม และเมื่อนายดอนตายก็ให้ตกได้แก่เด็กทั้งสามนั้น แล้วนายดอนก็ปกครองที่พิพาทแทนจำเลยกับพวกตามความประสงค์ของนางสวาดมากว่า 10 ปีแล้ว นาพิพาทจึงตกเป็นกรรมสิทธิ์ของจำเลยกับพวก ไม่ใช่ทรัพย์มรดกของนายดอนอันจะต้องมาแบ่งปันกัน พิพากษายกฟ้องโจทก์อุทธรณ์ศาลอุทธรณ์พิพากษายืนโจทก์ฎีกาศาลฎีกาวินิจฉัยว่า คดีนี้โจทก์ฟ้องอ้างว่าที่พิพาทเป็นของนายดอน นายดอนตายตกเป็นมรดกได้แก่โจทก์ผู้เป็นภรรยาและบุตรนายดอนโจทก์ขอแบ่งตามส่วน ตามโฉนดปรากฏว่านายดอนได้มีชื่อเป็นผู้ถือกรรมสิทธิ์ร่วมกับคนอื่นโดยนางสวาดและนางบุญเกิดยกให้ตั้งแต่ พ.ศ.2484
จำเลยให้การยกต่อสู้ว่า ที่พิพาทนี้นางสวาดยกให้นายดอน ต่อมานายดอนยกให้แก่ตนตั้งแต่นายดอนยังมีชีวิตอยู่ จำเลยได้ครอบครองมากว่า 10 ปีแล้ว เป็นประเด็นข้อพิพาท ตามคำให้การนี้จำเลยมิได้ต่อสู้ว่านางสวาดยกให้ตนและให้นายดอนครอบครองแทน ศาลชั้นต้นก็ได้กะประเด็นนำสืบว่า ที่พิพาทนี้นายดอน ผาสุข ได้ยกให้จำเลยตั้งแต่นายดอนยังมีชีวิตอยู่ แล้วจำเลยครอบครองเป็นเจ้าของมากว่า 10 ปีส่วนโจทก์เข้าอยู่ในฐานะผู้อาศัยจริงหรือไม่เมื่อศาลได้กะประเด็นข้อพิพาทไว้ดังนี้ ศาลก็ชอบที่จะสืบพยานตามประเด็นในข้อพิพาทและพิจารณาชี้ขาดตัดสินไปตามนั้น ดังที่บัญญัติไว้ในประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง มาตรา 183 และ 185คดีได้ความว่า จำเลยยอมรับนับถือว่านายดอนเป็นผู้ถือกรรมสิทธิ์ในที่พิพาทโดยชอบด้วยกฎหมาย
เมื่อนายดอนมีชีวิตอยู่นั้นนายดอนมิได้ยกที่พิพาทให้แก่จำเลย เมื่อจำเลยไปขอรับมรดกก็ปิดบังความจริงว่านายดอนไม่มีลูกเมียและได้ความว่าโจทก์ครอบครองทำนาพิพาทเรื่อยมาที่ศาลล่างฟังคำพยานจำเลยว่า นางสวาดมิได้เจตนายกที่ให้นายดอนนายดอนปกครองที่พิพาทโดยมิได้มีเจตนาเป็นเจ้าของ แต่เป็นการปกครองแทนจำเลยนั้น เป็นการขัดแย้งกับคำของจำเลยและเป็นเรื่องนอกประเด็นเพราะจำเลยมิได้ให้การต่อสู้เป็นประเด็นไว้เมื่อนายดอนได้ที่พิพาทมาในระหว่างที่โจทก์กับนายดอนเป็นสามีภริยากัน ที่ดินรายนี้จึงเป็นสินสมรส โจทก์เป็นภริยาก่อนใช้ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ บรรพ 5 จึงมีสิทธิได้รับสินสมรส 1 ใน 3 เป็นเนื้อที่ 10 ไร่เศษ กับได้ส่วนแบ่งในส่วนที่เป็นมรดกอีก 3 ไร่เศษ (นายดอนมีบุตรรวมทั้งจำเลยด้วยเป็น 6 คน แบ่งมรดกเป็น 7 ส่วนทั้งส่วนของโจทก์) รวมส่วนได้ของโจทก์ทั้งหมด 13 ไร่เศษ แต่ปรากฏว่าโจทก์ใช้สิทธิครอบครองที่พิพาทมามีจำนวนเพียง 11 ไร่ นอกนั้นฝ่ายจำเลยครอบครอง
โจทก์ฟ้องคดีเมื่อนายดอนตายมาแล้วเกิน 1 ปี ที่มรดกนอกจากที่โจทก์ได้ครอบครองจึงขาดอายุความตามมาตรา 1754 โจทก์คงได้เท่าที่ตนครอบครองอยู่พิพากษากลับ ให้จำเลยแบ่งที่ดินส่วนของนายดอนให้แก่โจทก์เท่าที่โจทก์ครอบครองอยู่ 11 ไร่ ถ้าการแบ่งไม่ตกลงกัน ก็ให้ขายโดยประมูลราคาระหว่างโจทก์จำเลย ถ้ายังตกลงกันไม่ได้อีก ก็ให้ขายทอดตลาดเอาเงินแบ่งกันตามส่วน กับให้จำเลยใช้ค่าเสียหายแก่โจทก์ด้วย
