คำฟ้องและคำให้การ
โจทก์ฟ้องว่า โจทก์จำเลยเป็นพี่น้องร่วมบิดามารดาเดียวกัน บิดาถึงแก่กรรมแล้ว ขณะบิดามีชีวิตอยู่ได้ทำพินัยกรรมยกที่นา 1 แปลงให้โจทก์ เมื่อบิดาถึงแก่กรรมแล้วโจทก์เข้าครอบครองทำกินตลอดมา จำเลยขัดขวางและบุกรุกเข้าทำนาในที่ดินดังกล่าวทั้งแปลง ขอให้ศาลพิพากษาห้ามจำเลยและบริวารมิให้เข้าเกี่ยวข้องและให้ใช้ค่าเสียหายแก่โจทก์จำเลยให้การและฟ้องแย้งว่า ที่พิพาทโจทก์ตกลงแลกเปลี่ยนกับที่ดินอีกแปลงหนึ่งซึ่งโจทก์จำเลยและนางมิดร่วมกันซื้อตั้งแต่ก่อนบิดาถึงแก่กรรมให้โจทก์ครอบครองทำกินในที่ดินแปลงนั้นไปพลางก่อน ส่วนที่พิพาทให้จำเลยและนางมิดแบ่งกันครอบครองทำกินคนละ 5 ไร่ เมื่อโจทก์ได้ที่พิพาทมาโดยสมบูรณ์แล้วจึงไปจดทะเบียนโอนกรรมสิทธิ์กันฟ้องโจทก์ขาดอายุความ 1 ปี
โจทก์ไม่เสียหาย ขอให้บังคับโจทก์ไปทำนิติกรรมการโอนที่พิพาทให้แก่จำเลยนางมิดขอเข้าเป็นจำเลยร่วมโจทก์ให้การแก้ฟ้องแย้งว่า เดิมโจทก์เช่าที่ดินที่ว่าร่วมกันซื้อนั้นจากจำเลยทั้งสอง ต่อมาจำเลยตกลงขายส่วนของจำเลยให้โจทก์แล้วไม่ขาย แต่จะแลกกับที่พิพาทโจทก์ไม่ยอม จำเลยจึงบุกรุกเข้าทำนาในที่พิพาท การตกลงใด ๆ ก่อนที่พิพาทจะเป็นของโจทก์ไม่มีผลศาลชั้นต้นพิจารณาแล้ววินิจฉัยว่า โจทก์ จำเลยและจำเลยร่วมพูดแลกเปลี่ยนที่ดินกันตั้งแต่นายสุ่มพูดจะยกที่พิพาทให้โจทก์ โดยมอบการครอบครองที่ดินให้กันและกัน เมื่อที่พิพาทตกมาเป็นของโจทก์ตามพินัยกรรม โจทก์ จำเลยและจำเลยร่วมยังคงครอบครองทำกินต่อไปไม่เกี่ยวข้องกัน ถือได้ว่ายังมีความตั้งใจแลกเปลี่ยนกันตามเดิม
โจทก์สละเจตนาครอบครองที่พิพาทและมอบการครอบครองให้จำเลยและจำเลยร่วม แม้นิติกรรมการแลกเปลี่ยนที่ดินไม่ถูกแบบก็ใช้ได้ โจทก์หมดสิทธิในที่พิพาท ไม่ต้องวินิจฉัยเรื่องอายุความ พิพากษายกฟ้องโจทก์ให้โจทก์ไปจัดการจดทะเบียนเปลี่ยนชื่อจำเลย จำเลยร่วมเป็นเจ้าของที่พิพาทต่อนายอำเภอเพชรบูรณ์ หากไม่ไปก็ให้ถือเอาคำพิพากษาแทนการแสดงเจตนาของโจทก์โจทก์อุทธรณ์ศาลอุทธรณ์พิพากษายืนโจทก์ฎีกาศาลฎีกาพิจารณาแล้ว ข้อเท็จจริงฟังได้ว่าโจทก์จำเลยเป็นพี่น้องร่วมบิดามารดาเดียวกัน ที่พิพาทเป็นที่ดินมือเปล่ามีเอกสาร น.ส.3 เลขที่ 64 บิดาทำพินัยกรรมยกให้โจทก์เมื่อปี พ.ศ. 2511 และบิดาถึงแก่กรรมในปี 2512 นาทุ่งหินปูนเนื้อที่ 18 ไร่ กับที่อาศัยประมาณ 2 ไร่ เป็นที่ดินมือเปล่ามีเอกสาร
น.ส.3เลขที่ 608 โจทก์ จำเลยและจำเลยร่วมมีชื่อเป็นเจ้าของร่วมกันนาแปลงนี้ซื้อมาจากนายธูปเมื่อปี 2510 ซื้อแล้วโจทก์ไปทำนาทุ่งหินปูนนับแต่ปี 2510 เป็นต้นมาจนบัดนี้ โจทก์เสียภาษีบำรุงท้องที่นาทุ่งหินปูน ฝ่ายจำเลยและจำเลยร่วมเสียภาษีบำรุงท้องที่นาพิพาทตลอดมา ตามพฤติการณ์ฟังได้ดังที่จำเลยและจำเลยร่วมนำสืบว่า โจทก์ตกลงแลกเปลี่ยนที่พิพาทกับที่นาทุ่งหินปูนส่วนของจำเลยและจำเลยร่วมเมื่อทราบว่าบิดาจะยกที่พิพาทให้โจทก์ตั้งแต่ปี 2510 โดยโจทก์เข้าครอบครองทำกินนาทุ่งหินปูน ส่วนจำเลยและจำเลยร่วมครอบครองทำกินที่พิพาท โดยมีข้อตกลงโอนที่ดินแก่กันเมื่อที่พิพาทเป็นสิทธิของโจทก์ส่วนปัญหาที่ว่าการแลกเปลี่ยนที่ดินมีผลตามกฎหมายหรือไม่ศาลฎีกาเห็นว่าขณะตกลงแลกเปลี่ยนโจทก์ไม่มีสิทธิในที่พิพาท
ทั้งที่พิพาทเป็นทรัพย์มรดกตามพินัยกรรมที่บิดายกให้โจทก์ ข้อตกลงดังกล่าวจึงไม่มีผลเป็นการแลกเปลี่ยนทั้งขัดต่อประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1619 เพราะเป็นการจำหน่ายจ่ายโอนมรดกก่อนเจ้ามรดกตาย แต่ภายหลังที่บิดาตายแล้วจำเลยและจำเลยร่วมยังคงครอบครองที่พิพาทเป็นของตนตลอดมา โดยโจทก์ไม่เกี่ยวข้อง ย่อมเป็นปริยายว่าโจทก์ได้สละสิทธิครอบครองที่พิพาทให้แก่จำเลยและจำเลยร่วมภายหลังที่ที่พิพาทตกเป็นของโจทก์แล้ว โดยมีเจตนาแลกเปลี่ยนที่ดินกันดังเดิม จำเลยและจำเลยร่วมย่อมได้สิทธิครอบครองที่พิพาท โจทก์ต้องไปจดทะเบียนการโอนที่พิพาทให้จำเลยและจำเลยร่วม แต่ที่ศาลล่างทั้งสองพิพากษาบังคับโจทก์โดยไม่บังคับจำเลยและจำเลยร่วมให้โอนนาทุ่งหินปูนส่วนของตนให้แก่โจทก์ตามข้อตกลงแลกเปลี่ยนไม่ชอบด้วยประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 369 แม้โจทก์จะมิได้อุทธรณ์ฎีกาในข้อนี้
ศาลฎีกาแก้ให้ถูกต้องได้ เพราะเป็นการชำระหนี้ตามสัญญาต่างตอบแทน เทียบคำพิพากษาฎีกาที่ 2430/2516 ระหว่างนายบัว ช้างเจริญ โจทก์ นายผล แสนจินดาจำเลยพิพากษาแก้เป็นว่า ให้จำเลยและจำเลยร่วมจดทะเบียนโอนนาทุ่งหินปูนส่วนของตนตาม น.ส.3 เลขที่ 608 ให้โจทก์ นอกจากที่แก้ให้คงเป็นไปตามคำพิพากษาศาลอุทธรณ์
