คำฟ้องและคำให้การ
โจทก์ฟ้องว่า โจทก์เป็นบุตรผู้รับมรดกของนายเอี่ยมซึ่งถึงแก่กรรมไปแล้วจำเลยที่ 1 เป็นภรรยา จำเลยที่ 2 เป็นบุตรของนายเคน นายเอี่ยมทำสัญญาจะซื้อที่นาเนื้อที่ 25 ไร่ ซึ่งเป็นที่ดินตอนใต้ของที่ดินตามหนังสือรับรองการทำประโยชน์ เลขที่ 11 ของนายเคนในราคา 30,000 บาท ตกลงในสัญญาว่าจะจดทะเบียนโอนกรรมสิทธิ์เมื่อพ้นกำหนดเวลาห้ามโอนตามประมวลกฎหมายที่ดินมาตรา 31 เพราะหนังสือรับรองการทำประโยชน์สำหรับที่นาดังกล่าวได้ห้ามโอนเป็นเวลา 10 ปี นายเคนได้รับเงินและส่งมอบที่นาพิพาทให้นายเอี่ยมครอบครองทำกินตลอดมา ต่อมามีพระราชบัญญัติแก้ไขเพิ่มเติมประมวลกฎหมายที่ดิน (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2521 ประกาศใช้ ทำให้ที่นาพิพาทสิ้นสภาพถูกห้ามโอนกรรมสิทธิ์
ขอให้บังคับจำเลยทั้งสองร่วมกันแบ่งแยกที่นาพิพาทให้แก่โจทก์จำเลยทั้งสองให้การว่า สัญญาจะซื้อขายดังกล่าวทำขึ้นเพื่ออำพรางนิติกรรมขายฝาก เป็นโมฆะ หากจะฟังว่าเป็นสัญญาซื้อขายเด็ดขาด เมื่อไม่สามารถจดทะเบียนต่อพนักงานเจ้าหน้าที่ การซื้อขายจึงเป็นโมฆะ การทำสัญญาเป็นการหลีกเลี่ยงกฎหมายขัดต่อความสงบฯ เป็นโมฆะในวันชี้สองสถานคู่ความขอให้ศาลชี้ขาดเพียงประเด็นเดียวว่าสัญญาจะซื้อขายดังกล่าวเป็นโมฆะหรือไม่ เป็นข้อแพ้ชนะโดยไม่สืบพยานศาลชั้นต้นวินิจฉัยว่าสัญญาจะซื้อขายเป็นโมฆะ พิพากษายกฟ้องโจทก์โจทก์อุทธรณ์ศาลอุทธรณ์พิพากษายืนโจทก์ฎีกาศาลฎีกาฟังข้อเท็จจริงว่า ที่นาพิพาทมีหนังสือรับรองการทำประโยชน์ออกให้แก่นายเคนเมื่อวันที่ 27 สิงหาคม 2516 ตามใบจองลงวันที่ 20 พฤศจิกายน2515 มีข้อความว่า
ห้ามโอนสิบปีตามมาตรา 31 แห่งประมวลกฎหมายที่ดิน(ซึ่งแก้ไขแล้ว) เมื่อวันที่ 24 กุมภาพันธ์ 2518 นายเคนผู้ได้สิทธิตาม น.ส.3ดังกล่าวทำหนังสือสัญญาจะขายที่นาพิพาทให้แก่บิดาโจทก์เป็นเงิน 30,000บาท ได้รับเงินแล้ว สัญญาจะจดทะเบียนโอนเมื่อพ้นกำหนดระยะเวลาห้ามโอนตามประมวลกฎหมายที่ดินมาตรา 31 และนายเคนได้มอบที่นาพิพาทให้บิดาโจทก์ทำกินตลอดมา ต่อมานายเคนและบิดาโจทก์ถึงแก่กรรม
ศาลฎีกาวินิจฉัย
ศาลฎีกาวินิจฉัยข้อกฎหมายว่า ประมวลกฎหมายที่ดินมาตรา 31 แก้ไขเพิ่มเติมโดยประกาศของคณะปฏิวัติฉบับที่ 334 ลงวันที่ 13 ธันวาคม 2515 ข้อ 6 บัญญัติว่า"ภายในสิบปีนับแต่วันที่ได้รับโฉนดที่ดิน หรือหนังสือรับรองการทำประโยชน์ในที่ดินอันสืบเนื่องมาจากใบจองตามมาตรา 30 และมาตรา 33 แห่งประมวลกฎหมายที่ดิน ผู้ได้มาซึ่งสิทธิในที่ดินดังกล่าวจะโอนที่ดินนั้นไปยังผู้อื่นไม่ได้นอกจากตกทอดทางมรดก" บทบัญญัติดังกล่าวห้ามมิให้ผู้ได้สิทธิในที่ดินโอนที่ดินนั้นไปยังผู้อื่นภายในกำหนดสิบปีนับแต่วันที่ได้รับโฉนดที่ดินหรือหนังสือรับรองการทำประโยชน์ เพราะที่ดินดังกล่าวเป็นที่ดินที่รัฐจัดให้ผู้นั้นได้เข้าครอบครองหรืออนุญาตให้ผู้นั้นจับจอง โดยพนักงานเจ้าหน้าที่ได้ออกใบจองให้ตามประมวลกฎหมายที่ดิน มาตรา 30 และมาตรา 31 ทั้งนี้โดยรัฐมีวัตถุประสงค์จะให้ราษฎรผู้ได้สิทธิในที่ดินนั้นได้มีที่ดินไว้สำหรับอยู่อาศัย และประกอบการทำมาหาเลี้ยงชีพตามควรแก่อัตภาพ
เมื่อถึงแก่กรรมก็ให้ตกทอดทางมรดก ดังจะเห็นได้จากบทบัญญัติว่าด้วยการจัดที่ดินสำหรับประชาชนมาตรา 20(1), 21, 31 ฉะนั้นการที่นายเคนทำสัญญาจะซื้อขายดังกล่าวให้บิดาโจทก์เป็นเงิน 30,000 บาท ได้รับชำระเงินแล้ว ทั้งได้มอบที่นาพิพาทซึ่งเป็นที่ดินมือเปล่าให้บิดาโจทก์เข้าครอบครองทำกินแล้ว เพียงแต่ตกลงจะจดทะเบียนการโอนเมื่อพ้นกำหนดสิบปีจึงเป็นการจงใจหลีกเลี่ยงข้อห้ามการโอน ตามประมวลกฎหมายที่ดินมาตรา 31 (ที่แก้ไขแล้ว) และเป็นการอันมีวัตถุประสงค์ต้องห้ามชัดแจ้งโดยกฎหมาย หนังสือสัญญาจะซื้อขายจึงตกเป็นโมฆะตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 113 และแม้ต่อมาประมวลกฎหมายที่ดินมาตรา 31 (ที่แก้ไขแล้ว) ซึ่งเป็นบทบัญญัติห้ามการโอนที่นาพิพาทจะถูกแก้ไขเพิ่มเติมโดยพระราชบัญญัติแก้ไขเพิ่มเติมประมวลกฎหมายที่ดิน(ฉบับที่ 2)
พ.ศ. 2521 มาตรา 4 อันมีผลมิให้ใช้บังคับข้อห้ามการโอนแก่การได้รับโฉนดที่ดินหรือหนังสือรับรองการทำประโยชน์อันสืบเนื่องมาจากใบจองตามมาตรา 30 และ มาตรา 33 ที่ได้ออกให้ก่อนวันที่ 14 ธันวาคม 2515 ดังเช่นคดีนี้ก็ตาม ก็หาทำให้สัญญาจะซื้อขายที่นาพิพาทซึ่งเป็นโมฆะเสียเปล่ามาแต่เริ่มแรก กลับมีผลสมบูรณ์ขึ้นไม่พิพากษายืน ค่าฤชาธรรมเนียมชั้นฎีกาเป็นพับ
