คำฟ้องและคำให้การ
โจทก์ฟ้องว่า โจทก์เป็นนิติบุคคล เป็นส่วนราชการในทบวงมหาวิทยาลัยของรัฐนางสาวพะเยาว์ ฉายระบิล เป็นข้าราชการในสังกัดโจทก์ ได้รับอนุมัติให้ไปศึกษาต่อ ณ ต่างประเทศ ด้วยทุนขององค์การอนามัยโลก เป็นทุนประเภท 1 ข.ต่อมาได้เดินทางกลับมาประเทศไทยเข้ารับราชการในสังกัดเดิม แล้วได้ละทิ้งหน้าที่โจทก์จึงมีคำสั่งไล่นางสาวพะเยาว์ออกจากราชการ ระหว่างไปศึกษาต่อต่างประเทศนางสาวพะเยาว์ได้รับเงินเดือนจากโจทก์ 54,600 บาท และเงินทุนจากองค์การอนามัยโลก 504,686.40 บาท นางสาวพะเยาว์ได้ทำสัญญาไว้กับโจทก์ว่าถ้าไม่กลับมารับราชการด้วยเหตุใด ๆ จะชดใช้คืนเงินทุนหรือเงินเดือนรวมเงินเพิ่มหรือเงินอื่นใดทั้งสิ้นแก่โจทก์ นายดิเรก มาลากรได้ทำสัญญาค้ำประกัน
เมื่อนางสาวพะเยาว์ถูกไล่ออกจากราชการ ถือว่าผิดสัญญา จึงต้องชดใช้เงินเดือนรวมทั้งเงินทุน พร้อมเบี้ยปรับแก่โจทก์รวม653,263.18 บาท นายดิเรกผู้ค้ำประกันได้ถึงแก่กรรมไปแล้ว จำเลยที่ 1 เป็นภริยาและผู้จัดการมรดกของนายดิเรกจำเลยที่ 2, 3 และที่ 4 เป็นบุตรและทายาทของนายดิเรก จึงต้องร่วมกันรับผิดชดใช้เงินแก่โจทก์ ขอให้บังคับจำเลยทั้ง 4 ร่วมกันใช้เงิน 653,263.18 บาทแก่โจทก์จำเลยให้การว่า นางสาวพะเยาว์เป็นข้าราชการของโจทก์ได้รับทุนขององค์การอนามัยโลกไปศึกษาต่อและนายดิเรกค้ำประกันจริง แต่จำเลยทั้ง 4 ไม่ต้องรับผิดตามฟ้องเพราะ (1) นางสาวพะเยาว์กลับมารับราชการใช้ทุนแต่เป็นความผิดของโจทก์เองที่ไล่นางสาวพะเยาว์ออก (2)
นางสาวพะเยาว์เป็นข้าราชการมีสิทธิรับเงินเดือนเป็นการตอบแทนในการปฏิบัติหน้าที่ราชการจึงไม่ต้องส่งเงินเดือนที่รับมาแล้วคืน และโจทก์ไม่มีสิทธิปรับทั้งเบี้ยปรับสูงเกินไป (3) เงินทุนนั้นนางสาวพะเยาว์ได้รับโดยตรงจากองค์การอนามัยโลก ซึ่งมิได้ประสงค์จะให้ผู้รับทุนต้องชดใช้คืน โจทก์ชอบที่จะฟ้องนางสาวพะเยาว์ซึ่งมีอยู่แน่นอนและมีทรัพย์พอที่จะชำระหนี้ ฟ้องโจทก์ขาดอายุความเพราะมิได้ฟ้องภายใน 1 ปีนับจากนายดิเรกถึงแก่กรรม จำเลยที่ 2 ถึงที่ 4 มิใช่ผู้จัดการมรดกไม่ต้องรับผิด ส่วนจำเลยที่ 1 ไม่ต้องรับผิดเพราะนายดิเรกมีหนี้มากกว่าทรัพย์มรดก โจทก์ผ่อนเวลาให้แก่นางสาวพะเยาว์ผู้ค้ำประกันจึงหลุดพ้นทั้งผู้ค้ำประกันและทายาทไม่เคยได้รับคำบอกกล่าวให้ชำระหนี้ศาลชั้นต้นพิพากษาให้จำเลยทั้งสี่ร่วมกันรับผิดใช้เงิน 653,263.18 บาทพร้อมดอกเบี้ยแก่โจทก์จำเลยทั้งสี่อุทธรณ์ศาลอุทธรณ์พิพากษายืนจำเลยทั้งสี่ฎีกาศาลฎีกาวินิจฉัยว่า
ประเด็นที่ 1 จำเลยฎีกาว่า เงินทุนที่องค์การอนามัยโลกให้แก่นางสาวพะเยาว์ให้ไปศึกษาต่อนี้เป็นทุนประเภทให้เปล่า ไม่ต้องการเรียกคืนไม่ว่าในกรณีใด ได้จ่ายโดยตรงให้แก่นางสาวพะเยาว์โดยไม่ได้ผ่านโจทก์โจทก์จึงไม่ใช่เจ้าของเงิน ไม่มีสิทธิฟ้องจำเลย ได้พิเคราะห์แล้วปรากฏว่าเกี่ยวกับข้อนี้โจทก์มีพยานบุคคลหลายปากประกอบกับพยานเอกสารได้แก่นายแพทย์โกมลรองปลัดกระทรวงรักษาการในหน้าที่ปลัดกระทรวงสาธารณสุขในระหว่าง พ.ศ. 2512 ถึง พ.ศ. 2513 แล้วเป็นปลัดกระทรวงสาธารณสุขตั้งแต่เดือนตุลาคม 2513 จนถึง พ.ศ. 2517 กับมีเจ้าหน้าที่ของมหาวิทยาลัยโจทก์อีก 4 ปากคือ ศาลสตราจารย์แถบอธิบการบดีระหว่าง พ.ศ. 2512 ถึง พ.ศ. 2514นางศศิธรประจำแผนกสารบรรณ
สำนักงานเลขาธิการ นายอุดรหัวหน้ากองกลางซึ่งต่อมาเป็นผู้อำนวยการกองกลาง และนางนพรัตน์หัวหน้าแผนกวิชาพยาบาลศึกษา คณะครุศาสตร์ ได้ความว่าในแผนกวิชาพยาบาลศึกษาคณะครุศาสตร์ ขาดแคลนอาจารย์ผู้สอนวิชาพยาบาลจิตเวช คณบดี คณะครุศาสตร์ในขณะนั้นจึงทำเรื่องราวถึงสำนักงานเลขาธิการ ให้ขอทุนไปยังองค์การอนามัยโลกโดยผ่านทางกระทรวงสาธารณสุข เพื่อให้นางสาวพะเยาว์ไปศึกษาวิชาพยาบาลจิตเวชในชั้นปริญญาโท ณ ประเทศสหรัฐอเมริกาเพื่อกลับมาเป็นอาจารย์ในคณะครุศาสตร์มหาวิทยาลัยโจทก์ต่อไป ซึ่งการให้ทุนนี้ องค์การอนามัยโลกจะติดต่อเฉพาะกับรัฐบาลเท่านั้นและคณะรัฐมนตรีได้มีมติไว้ว่าให้หน่วยงานต่าง ๆ ขอผ่านทางกระทรวงสาธารณสุข มหาวิทยาลัยโจทก์ได้เสนอขอทุนผ่านไปทางกระทรวงสาธารณสุข
กระทรวงสาธารณสุขพิจารณาแล้วอนุมัติให้ขอไปยังองค์การอนามัยโลก องค์การอนามัยโลกอนุมัติให้ทุนมา ซึ่งเมื่อองค์การอนามัยโลกให้ทุนแก่กรมหรือกระทรวงใดแล้วถือว่าเป็นทุนของกรม (เช่นมหาวิทยาลัยโจทก์) หรือกระทรวงนั้น ๆ ดังนี้ ย่อมเห็นได้ว่าทุนซึ่งนางสาวพะเยาว์ได้รับไปนั้นเป็นทุนซึ่งองค์การอนามัยโลกมอบให้รัฐบาลไทยเพื่อส่งนางสาวพะเยาว์ไปศึกษา ณ ต่างประเทศ นางสาวพะเยาว์จึงมีหน้าที่ต้องทำสัญญาตามระเบียบที่ทางราชการได้กำหนดไว้ในอันที่จะต้องชดใช้ทุน เมื่อนางสาวพะเยาว์ประพฤติผิดสัญญานายดิเรกย่อมต้องรับผิดตามสัญญาค้ำประกัน โจทก์จึงมีอำนาจฟ้องจำเลยผู้เป็นผู้จัดการมรดกและทายาทของนายดิเรกได้ แม้ทุนประเภทนี้องค์การอนามัยโลกต้องการให้เปล่าไม่ต้องการเรียกคืนไม่ว่ากรณีใด
ๆ ก็ไม่กระทบกระเทือนถึงความผูกพันตามสัญญาระหว่างโจทก์ผู้ขอทุนมากับนางสาวพะเยาว์ผู้ได้ไปศึกษาต่อด้วยทุนซึ่งองค์การอนามัยโลกมอบให้แก่รัฐบาลไทยนั้น ทุนซึ่งองค์การอนามัยโลกให้มานี้แม้องค์การอนามัยโลกจะจ่ายแก่นางสาวพะเยาว์โดยตรงโดยไม่ผ่านโจทก์ก็ไม่สำคัญ เพราะการที่องค์การอนามัยโลกจ่ายเงินทุนให้แก่นางสาวพะเยาว์ก็เพราะนางสาวพะเยาว์เป็นข้าราชการซึ่งทางราชการกำหนดให้เป็นผู้รับทุน และถ้าทางราชการไม่ติดต่อขอทุนให้ องค์การอนามัยโลกย่อมจะมิได้ให้ทุนแก่นางสาวพะเยาว์เป็นการส่วนตัว ที่จำเลยอ้างว่าตามสัญญาหมาย จ.12 ข้อ 4 มีความว่า "ข้าพเจ้าจะชดใช้คืนให้แก่ผู้รับสัญญาซึ่งทุนและหรือเงินเดือนรวมทั้งเงินเพิ่มและหรือเงินอื่นใดทั้งสิ้นที่ข้าพเจ้าได้รับจากทางราชการในระหว่างที่ได้รับอนุมัติให้ไปศึกษา" แต่ทุนที่นางสาวพะเยาว์ได้รับไปนั้นมิใช่เงินทุนของทางราชการนั้น
เมื่อได้วินิจฉัยข้างต้นแล้วว่า ทุนนี้เป็นทุนซึ่งองค์การอนามัยโลกมอบให้รัฐบาลไทย เพื่อส่งนางสาวพะเยาว์ไปศึกษาต่อ ณต่างประเทศ จึงต้องถือว่านางสาวพะเยาว์ได้รับทุนนี้จากรัฐบาลไทยโดยปริยาย ที่จำเลยขอให้คำนึงถึงว่า หากจำเลยต้องคืนทุนนี้ให้แก่ทางราชการและทางราชการส่งคืนองค์การอนามัยโลก ก็มิได้หมายความว่าองค์การอนามัยโลกจะนำเงินจำนวนนี้มาให้แก่คนไทยอีกอาจให้แก่คนชาติอื่นก็ได้นั้น โจทก์ก็มิได้แสดงไว้ ณ ที่ใดเลยว่าเมื่อเรียกร้องเอาแก่จำเลยได้แล้วจะส่งเงินทุนนี้คืนให้องค์การอนามัยโลกประเด็นที่ 2 จำเลยฎีกาว่า ในขณะทำสัญญาหมาย จ.13 ค้ำประกันความรับผิดที่นางสาวพะเยาว์มีต่อโจทก์ตามสัญญาหมาย จ.12 นั้นนายดิเรกผู้ค้ำประกันได้ตกลงกับโจทก์หรือเป็นที่เข้าใจกันกับโจทก์ว่าค้ำประกันความรับผิดสำหรับระยะเวลาที่นางสาวพะเยาว์จะไปศึกษาต่อ
ณ ประเทศสหรัฐอเมริกาเพียง 2 ปีเท่านั้น เมื่อต่อมาโจทก์ได้ขยายเวลาให้นางสาวพะเยาว์ศึกษาต่อได้อีก 1 ปี ทำให้เป็นภาระหนี้ขึ้นแก่นายดิเรกผู้ค้ำประกันโดยมิได้แจ้งให้นายดิเรกทราบเป็นการขัดต่อความสงบเรียบร้อยและศีลธรรมอันดีของประชาชน และเป็นการผ่อนเวลาให้แก่ลูกหนี้โดยผู้ค้ำประกันมิได้ตกลงด้วย นายดิเรกจึงพ้นความรับผิดตามสัญญาค้ำประกันแล้ว จำเลยจึงไม่ต้องรับผิดต่อโจทก์ด้วย ได้พิเคราะห์แล้ว ปรากฏว่าสัญญาระหว่างโจทก์กับนางสาวพะเยาว์ตามเอกสารหมาย จ.12 ซึ่งเรียกว่า สัญญาของข้าราชการที่ไปศึกษาหรือฝึกอบรม ณ ต่างประเทศ นั้นมิได้ระบุระยะเวลาที่นางสาวพะเยาว์ได้รับอนุมัติให้ไปศึกษา ณ ต่างประเทศไว้ และสัญญาค้ำประกันหมาย
จ.13 ซึ่งนายดิเรกทำไว้แก่โจทก์ก็กล่าวไว้ในข้อ 1 ว่า "ตามที่นางสาวพะเยาว์ ฉายระบิล ได้รับอนุมัติให้ไปศึกษาหรือฝึกอบรม ณ ประเทศสหรัฐอเมริกา และได้ทำสัญญาไว้ต่อจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยเมื่อวันที่ 17 เดือนกันยายน พ.ศ. 2513 นั้น ข้าพเจ้าทราบและเข้าใจข้อความในสัญญาดังกล่าวดีแล้ว จึงขอทำสัญญาค้ำประกันไว้ต่อจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยว่า ถ้านางสาวพะเยาว์ ฉายระบิล ผิดสัญญาดังกล่าวด้วยประการใด ๆ ก็ดีข้าพเจ้ายินยอมชำระหนี้ให้แก่จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ตามความรับผิดชอบของนางสาวพะเยาว์ ฉายระบิล ตามสัญญาดังกล่าวทั้งสิ้นทุกประการ"ตามสัญญาหมาย จ.13 นี้ก็มิได้ระบุระยะเวลาที่นางสาวพะเยาว์ ได้รับอนุมัติให้ไปศึกษาเป็นเวลา 2 ปี
ครบ 2 ปีแล้วได้ขอศึกษาต่ออีก 1 ปีมหาวิทยาลัยโจทก์ทำเรื่องราวขออนุมัติไปตามลำดับ ซึ่งองค์การอนามัยโลกก็ยอมอนุมัติด้วย โจทก์จึงอนุมัติให้นางสาวพะเยาว์ศึกษาต่อได้อีก 1 ปีนั้น แม้จะเป็นภาระหนักขึ้น แก่ผู้ค้ำประกันด้วย แต่ก็ไม่เป็นการฝ่าฝืนข้อตกลงในสัญญา ไม่เป็นการขัดต่อความสงบเรียบร้อยและศีลธรรมอันดีดังที่จำเลยอ้าง และเป็นคนละเรื่องกับการที่เจ้าหนี้ยอมผ่อนเวลาให้แก่ลูกหนี้ นายดิเรกผู้ค้ำประกันไม่หลุดพ้นจากความรับผิด จำเลยจึงยังต้องรับผิดต่อโจทก์ด้วยประเด็นที่ 3 จำเลยฎีกาว่า โจทก์ควรฟ้องนางสาวพะเยาว์ผู้เป็นต้นเหตุก่อนไม่ควรมาฟ้องจำเลยซึ่งเป็นเพียงทายาทของผู้ค้ำประกัน แม้นางสาวพะเยาว์ไม่มีตัวอยู่ในประเทศ แต่โจทก์ก็มีวิธีการที่จะฟ้องโดยทางอื่นตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่งได้
เพราะนางสาวพะเยาว์มีที่อยู่แน่นอนในต่างประเทศ ซึ่งโจทก์เองก็ทราบที่อยู่อยู่แล้ว และทราบด้วยว่านางสาวพะเยาว์มีรายได้เป็นจำนวนมากในต่างประเทศ การบังคับคดีให้นางสาวพะเยาว์ชำระหนี้ก็ไม่เป็นการยาก ที่โจทก์มาฟ้องจำเลยทั้งสี่เช่นนี้เป็นการใช้สิทธิโดยไม่สุจริต ข้อนี้ศาลฎีกาเห็นว่า เมื่อปรากฏว่านางสาวพะเยาว์มิได้อยู่ในพระราชอาณาจักร แต่ไปอยู่ ณ ต่างประเทศเสียแล้ว โจทก์ย่อมมีสิทธิฟ้องจำเลยผู้เป็นทายาทของผู้ค้ำประกันได้เลยตามนัยแห่งมาตรา 688ของประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ เมื่อโจทก์ฟ้องจำเลยไปตามสิทธิของโจทก์อันมีอยู่ตามกฎหมายแล้วก็ไม่อาจถือว่าเป็นการใช้สิทธิโดยไม่สุจริตที่จำเลยฎีกาด้วยว่าโจทก์จะต้องทวงถามให้จำเลยชำระหนี้เสียก่อนแล้วจึงจะนำคดีมาฟ้องได้
การที่มาฟ้องจำเลยโดยจำเลยไม่ได้รับหนังสือทวงถามเป็นการที่โจทก์ใช้สิทธิโดยไม่สุจริตนั้น ข้อนี้ได้ความว่าพนักงานอัยการซึ่งเป็นทนายว่าต่างให้โจทก์ก็ได้มีหนังสือทวงถามไปยังจำเลยแล้ว แต่เผอิญหนังสือไปหายเสียในระหว่างการจัดส่งของกรมไปรษณีย์ฯ จำเลยจึงไม่ได้รับ อย่างไรก็ดีศาลฎีกาเห็นว่า เมื่อนางสาวพะเยาว์ลูกหนี้ของโจทก์ผิดนัดแล้วโจทก์ก็ฟ้องจำเลยซึ่งเป็นผู้จัดการมรดกและทายาทของนายดิเรกผู้ค้ำประกันได้โดยไม่จำต้องทวงถามจำเลยก่อน ตามนัยคำพิพากษาฎีกาที่ 2330/2521ระหว่างกรมสรรพากร โจทก์ ม.ล.ปี หรือนายปีย์ มาลากุล จำเลย จำเลยจะหาว่าโจทก์ใช้สิทธิโดยไม่สุจริตหาได้ไม่ ส่วนที่จำเลยฎีกาว่าจำเลยที่ 2 ถึงที่ 4ยังไม่ได้รับส่วนแบ่งมรดกของนายดิเรก
ทั้งยังมีทายาทอื่น ๆ ที่จะได้รับส่วนแบ่งมรดกของนายดิเรกอีกด้วย โจทก์จึงไม่มีสิทธิฟ้องจำเลยที่ 2 ถึงที่ 4 นั้นเห็นว่า เจ้าหนี้กองมรดกจะบังคับสิทธิเรียกร้องต่อทายาทคนใดก็ได้ตามมาตรา 1737 แห่งประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ และที่อ้างว่ายังไม่ได้รับส่วนแบ่งมรดกนั้นก็ไม่เป็นเหตุที่จะขัดขวางโจทก์ในการที่จะฟ้องจำเลยที่ 2 ถึงที่ 4 เพราะถ้าเป็นความจริงดังที่อ้างก็เป็นกรณีตามมาตรา 1601ซึ่งต้องไปว่ากล่าวในชั้นบังคับคดีประเด็นที่ 4 จำเลยฎีกาว่า ถ้าจำเลยทั้งสี่จะต้องรับผิดแม้กระทั่งทุนซึ่งมิได้รับจากทางราชการ รวมทั้งเบี้ยปรับเต็มจำนวนตามคำพิพากษาของศาลล่างแล้ว จำเลยแม่ลูกก็อยู่ในฐานะหมดเนื้อหมดตัว ปัจจุบันนี้จำเลยก็ต้องอาศัยความช่วยเหลือเกื้อกูลของญาตินายดิเรกอยู่แล้ว
จำเลยเคยขอความกรุณาโจทก์ให้ลดเบี้ยปรับหรือให้ผ่อนชำระ แต่โจทก์ก็ไม่ยินยอม ขอให้ศาลฎีกาลดจำนวนเบี้ยปรับให้จำเลยด้วย ฎีกาข้อนี้โจทก์แก้ฎีกาว่าจำเลยมิได้ยกเป็นประเด็นในชั้นอุทธรณ์และการที่นางสาวพะเยาว์ไปศึกษามาแล้วไม่ปฏิบัติราชการให้โจทก์เช่นนี้ทำให้โครงการการศึกษาแผนกพยาบาลศึกษาของโจทก์เสียหาย เบี้ยปรับที่โจทก์จะได้มาก็ยังไม่พอแก่ความเสียหายศาลฎีกาเห็นว่า แม้ในชั้นอุทธรณ์จำเลยจะมิได้ยกเรื่องขอลดเบี้ยปรับขึ้นว่ามาด้วยเพิ่งมายกขึ้นในชั้นฎีกาก็ตาม แต่เรื่องเบี้ยปรับนี้ถ้าศาลเห็นว่าสูงเกินส่วนศาลจะลดลงเป็นจำนวนพอสมควรก็ได้อยู่แล้วตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 383 ศาลฎีกาจึงมีอำนาจวินิจฉัยปัญหานี้ดังแบบอย่างคำพิพากษาฎีกาที่ 813/2491 ระหว่างนายผัน
มงคล โจทก์ นายบัญหยีธัญญะกิจ จำเลย และคำพิพากษาฎีกาที่ 1197/2504 ระหว่างนายกวี หะทัยธรรม โจทก์ นายพล สนิทวงศ์ ณ อยุธยา กับพวก จำเลย และเมื่อได้พิจารณาถึงทางได้ทางเสียของโจทก์และจำเลยแล้ว เห็นว่ากรณีที่จำเลยจะต้องชดใช้เงินให้แก่โจทก์โดยผู้อื่นเป็นต้นเหตุเช่นนี้ การคิดเอาเบี้ยปรับอีกเท่าหนึ่งของจำนวนเงินทุนองค์การอนามัยโลกที่จะต้องชดใช้คืนนั้นเป็นจำนวนที่สูงเกินส่วน สมควรลดเบี้ยปรับเฉพาะส่วนนี้ลงกึ่งหนึ่ง เหลือ7,368.60 เหรียญสหรัฐ รวมกับเงินทุนที่ต้องชดใช้คืน 14,737.21 เหรียญเป็น 22,105.81 เหรียญ คิดเป็นเงินไทยในอัตรา 1 เหรียญสหรัฐเท่ากับ20 บาท ตามที่โจทก์กล่าวในฟ้องเป็นจำนวน 442,116.20 บาท รวมกับเงินเดือนที่ต้องใช้คืนพร้อมด้วยเบี้ยปรับ 63,774.38 บาท แล้วรวมเป็นเงินทั้งสิ้นที่จำเลยต้องชำระให้แก่โจทก์ 505,890.58 บาทพิพากษาแก้เป็นว่า ให้จำเลยทั้งสี่ร่วมกันชำระเงิน 505,890.58 บาท แก่โจทก์พร้อมด้วยดอกเบี้ยของเงินจำนวนดังกล่าวในอัตราร้อยละเจ็ดครึ่งต่อปี นับแต่วันฟ้องเป็นต้นไปจนกว่าจะชำระเงินเสร็จแก่โจทก์ นอกจากที่แก้นี้คงให้เป็นไปตามคำพิพากษาศาลอุทธรณ์
