คำฟ้องและคำให้การ
โจทก์ฟ้องว่า โจทก์ทั้งสองเป็นนิติบุคคล มีอำนาจและหน้าที่ความรับผิดชอบร่วมกันในการดำเนินกิจการบินพลเรือน ท่าอากาศยานกรุงเทพ สนามบินดอนเมือง โดยมีข้อตกลงและตามพระราชบัญญัติงบประมาณแผ่นดินให้กิจการท่าอากาศยานดังกล่าวอยู่ในความควบคุมดูแลดำเนินกิจการของโจทก์ที่ 1 ส่วนค่าธรรมเนียมสนามบินและค่าเช่าท่าอากาศยานให้ถือเป็นรายได้อยู่ในงบประมาณรายได้ของโจทก์ที่ 2และรายจ่ายก็ให้ถือเป็นรายจ่ายตั้งอยู่ในงบประมาณรายจ่ายของโจทก์ที่ 2 โจทก์ที่ 1 ได้มอบหมายกิจการงานท่าอากาศยานดังกล่าวให้กรมการบินพลเรือนซึ่งเป็นหน่วยงานขึ้นอยู่กับโจทก์ที่ 1 รับไปดำเนินการในนามโจทก์ที่ 1 จำเลยที่ 1 ที่ 2 ที่ 3 รับราชการเป็นนายทหารสัญญาบัตรประจำการประจำกรมการบินพลเรือน ซึ่งกรมแต่งตั้งให้เป็นกรรมการควบคุมดูแลรายได้ผลประโยชน์มีอำนาจหน้าที่ดูและควบคุมเก็บเงินรายได้ค่าธรรมเนียมสนามบินและค่าเช่าท่าอากาศยาน
จำเลยทั้งสามกับนาวาอากาศโทชู กรรมการอีกคนหนึ่งซึ่งภายหลังถึงแก่กรรม ได้ปฏิบัติหน้าที่ด้วยความจงใจหรือประมาทเลินเล่อ ทำให้ผิดกฎหมายและข้อบังคับเป็นเหตุให้พันจ่าอากาศเอกพิชัยสมคบกับเรืออากาศโทพงษ์ ยักยอกเช็คและเงินสดที่บริษัทการบินต่าง ๆ ได้ชำระเป็นค่าธรรมเนียมสนามบินและค่าเช่าให้แก่กรมการบินพลเรือนซึ่งอยู่ในความรับผิดชอบของจำเลยที่ 1 ที่ 2 เป็นเงิน 627,065 บาท และอยู่ในความรับผิดชอบของจำเลยที่ 3 เป็นเงิน 273,271 บาท ส่วนจำเลยที่ 4 ถึงที่ 8 ได้รับเช็คจากพันจ่าอากาศเอกพิชัยและเรืออากาศโทพงษ์ที่ยักยอกดังกล่าวไปเข้าบัญชีเงินฝากของตนเพื่อเรียกเก็บเงินให้และธนาคารจำเลยที่ 9 และเจ้าหน้าที่ธนาคารได้ทำการไม่สุจริตและประมาทเลินเล่ออย่างร้ายแรงโดยรับเช็คดังกล่าวเข้าบัญชีและจ่ายเงินสดออกไป
ทำให้โจทก์เสียหายขอให้บังคับจำเลยร่วมกันใช้เงิน 627,065 บาทแก่โจทก์พร้อมดอกเบี้ยจำเลยทุกคนต่อสู้ปฏิเสธความรับผิดและว่าโจทก์ไม่มีอำนาจฟ้องฟ้องโจทก์เคลือบคลุม และคดีโจทก์ขาดอายุความระหว่างพิจารณา จำเลยที่ 1 ถึงแก่ความตาย และนางสุรีย์ภริยาเข้าเป็นคู่ความแทนศาลชั้นต้นพิพากษาให้จำเลยที่ 1 โดยผู้รับมรดกความกับจำเลยที่ 2 ร่วมกันใช้เงิน 627,065 บาท โดยให้จำเลยที่ 3 ร่วมรับผิดเฉพาะส่วน 273,271 บาทและให้จำเลยทั้งสามใช้ดอกเบี้ยจากจำนวนเงินที่จะต้องรับผิดนับแต่วันฟ้องจนกว่าจะชำระเสร็จ จำเลยนอกนั้นให้ยกฟ้องโจทก์ทั้งสองอุทธรณ์ขอให้จำเลยที่ 4 ที่ 5 ที่ 6 และที่ 9 รับผิดตามฟ้องจำเลยที่ 1 ที่ 2 ที่ 3 อุทธรณ์ขอให้ยกฟ้องศาลอุทธรณ์เห็นว่า
โจทก์ที่ 2 ไม่มีอำนาจฟ้องและคดีเฉพาะตัวจำเลยที่ 1 ขาดอายุความ พิพากษาแก้ให้ยกฟ้องโจทก์ที่ 2 และให้ยกฟ้องเฉพาะจำเลยที่ 1 เสียด้วยโจทก์ทั้งสองและจำเลยที่ 2 ที่ 3 ฎีกามีปัญหาข้อกฎหมายที่สำคัญดังนี้1. ปัญหาที่ว่ากรมการขนส่งโจทก์ที่ 2 มีอำนาจฟ้องคดีนี้หรือไม่ข้อเท็จจริงฟังได้ว่า เดิมกองทัพอากาศเป็นผู้ดูแลเก็บค่าธรรมเนียมต่าง ๆ ในสนามบิน ต่อมารัฐบาลตกลงจะแยกกิจการบินพลเรือนออกจากกองทัพอากาศให้กรมการขนส่งจัดเก็บรายได้ต่าง ๆ เป็นของกรมการขนส่ง แต่ในที่สุดยังแยกไม่ได้ เพราะไม่มีงบประมาณและไม่มีคนดำเนินการ ในระหว่างที่ยังแยกไม่ได้นี้ คณะกรรมการลงมติให้กองทัพอากาศมีอำนาจหน้าที่เก็บค่าธรรมเนียมเครื่องบินขึ้นลงตลอดจนพักแรม
ส่วนรายได้รายจ่ายให้เป็นของกรมการขนส่งและเป็นอยู่เช่นนี้ตลอดมาจนเกิดเรื่องนี้ ตามเอกสารงบประมาณรายรับปี 2499 ค่าธรรมเนียมสนามบินและค่าเช่าเป็นรายรับของกรมการขนส่งศาลฎีกาวินิจฉัยว่า เงินค่าธรรมเนียมและค่าเช่าที่เกิดการทุจริตรายนี้เป็นรายได้ของกรมการขนส่งโจทก์ที่ 2 กองทัพอากาศโดยกรมการบินพลเรือนเพียงเป็นเจ้าหน้าที่ดูแล จัดเก็บและนำส่งกระทรวงการคลังให้เท่านั้น เมื่อมีการทุจริตและมีบุคคลที่จะต้องรับผิดชอบทางแพ่งในฐานละเมิดขึ้น เจ้าของรายได้คือกรมการขนส่งซึ่งเป็นโจทก์ที่ 2 ย่อมมีอำนาจฟ้องได้เสมอ2. ปัญหาที่ว่า คดีโจทก์เฉพาะตัวจำเลยที่ 1 ขาดอายุความหรือไม่ข้อเท็จจริงได้ความว่า เจ้ากรมสารบรรณทหารอากาศมีบันทึกเสนอผู้บัญชาการทหารอากาศตามเอกสาร
ล.8 ว่า "ประธานกรรมการสอบสวนกรณีทุจริตค่าธรรมเนียมสนามบินใน บพร. (กรมการบินพลเรือน)รายงานว่า ผลการสอบสวนไม่มีหลักฐานยืนยันว่า น.อ.อบ อยู่หุ่นได้กระทำการทุจริตหรือมีส่วนร่วมในการทุจริตด้วย เป็นแต่เพียงบกพร่องต่อหน้าที่อันเป็นเหตุให้เกิดการทุจริต ซึ่งจะได้พิจารณาดำเนินการในเรื่องความรับผิดทางแพ่งต่อไป คณะกรรมการจึงได้สอบสวนในฐานะเป็นพยานและเห็นสมควรสั่งถอนประกันเพื่อคืนหลักประกันให้ น.อ.อบรับคืนไป" แล้วรองผู้บัญชาการทหารอากาศรับคำสั่งผู้บัญชาการทหารอากาศเซ็นว่า"อนุญาตให้ น.อ.อบ อยู่หุ่น ถอนประกันได้ตามเสนอ" ลงวันที่ไว้คือ 1 ตุลาคม 2501 ปัญหามีว่าโจทก์ที่ 1 ได้รู้การละเมิดและรู้ตัวผู้ทำละเมิด (จำเลยที่ 1)
ตั้งแต่วันดังกล่าวนี้หรือไม่ศาลฎีกาวินิจฉัยว่า เอกสาร ล.8 เกิดขึ้นเนื่องมาจากนายสนิทเสนาสุข กรรมการตรวจเงินแผ่นดินรายงานมาตามเอกสาร จ.72 (แพ่ง)แล้วคณะกรรมการสอบสวนหาตัวผู้กระทำผิดทางอาญาได้เสนอรายงานตามเอกสาร จ.71 (แพ่ง) ว่า ใครจะเป็นผู้รับผิดทางอาญาบ้าง ซึ่งระบุว่าพันจ่าอากาศเอกพิชัย รักประกอบ เรืออากาศโทพงษ์ พาณิชภักดีเรืออากาศตรีวีระยุทธ อิศรางกูร ณ อยุธยา ด้วยเหตุนี้เอง จึงได้มีรายงานตามเอกสาร ล.8 แต่เนื่องจากที่คณะกรรมการสอบสวนนั้นเป็นเรื่องหาตัวผู้กระทำผิดทางอาญา ทางกระทรวงกลาโหมจึงทักท้วงมาปรากฏตามเอกสารหมาย จ.67 (แพ่ง) ซึ่งลงวันที่ 7 พฤศจิกายน 2501เมื่อพิจารณาเอกสารหมาย ล.8 ซึ่งรองผู้บัญชาการทหารอากาศเซ็นให้ถอนประกัน
ลงวันที่ 1 ตุลาคม 2501 เปรียบเทียบกับเอกสาร จ.67 (แพ่ง) ซึ่งลงวันที่ 7 พฤศจิกายน 2501 แล้ว เห็นได้ชัดว่าในขณะเซ็นถอนประกันตามเอกสาร ล.8 นั้น ยังไม่ปรากฏตัวผู้ที่จะต้องรับผิดทางแพ่ง กระทรวงกลาโหมจึงขอให้สอบสวนเพิ่มเติมในเอกสาร ล.8 ก็กล่าวไว้ด้วยว่า "ซึ่งจะได้พิจารณาและดำเนินการในเรื่องความรับผิดทางแพ่งต่อไป"เมื่อคณะกรรมการสอบสวนพิจารณาหาผู้ต้องรับผิดทางแพ่งได้จึงรายงานไปตามเอกสารหมาย จ.68 (แพ่ง) (ลงวันที่ 18 ธันวาคม2501) คราวนี้ระบุชัดว่าจำเลยคนใดจะต้องรับผิดชอบทางแพ่งด้วยและเป็นเงินเท่าใดต่อมาพลอากาศเอกเฉลิมเกียรติ วัฒนางกูรผู้บัญชาการทหารอากาศลงชื่อรับทราบเมื่อวันที่ 25 ธันวาคม 2501 จึงต้องถือว่าโจทก์ที่ 1 ทราบตัวผู้ทำละเมิดซึ่งจะพึงต้องใช้ค่าสินไหมทดแทนเมื่อวันที่ 25 ธันวาคม 2501
โจทก์ฟ้องคดีนี้เมื่อวันที่ 16 ธันวาคม 2502 คดีจึงไม่ขาดอายุความ3. ปัญหาที่ว่าการกระทำของจำเลยที่ 2, 3 เป็นการละเมิดหรือไม่ข้อเท็จจริงฟังได้ว่า กรมการบินพลเรือนได้มีคำสั่งตั้งกรรมการควบคุมดูแลเงินรายได้ผลประโยชน์ซึ่งมีจำเลยที่ 1 ที่ 2 และนาวาอากาศโทชู ทั้งนี้ตั้งแต่เดือนตุลาคม 2498 ต่อมานาวาอากาศโทชูถึงแก่กรรม จึงมีคำสั่งตั้งจำเลยที่ 3 เป็นกรรมการแทนตั้งแต่วันที่ 19 สิงหาคม 2499 การทุจริตรายนี้เกิดขึ้นระหว่างที่จำเลยที่ 1 ที่ 2 ที่ 3 เป็นกรรมการมีอำนาจหน้าที่อยู่ การแต่งตั้งจำเลยทั้งสามนั้นเป็นไปตามประมวลข้อบังคับของกองทัพอากาศ มาตรา 8 ข้อ 2, 3 โดยเฉพาะข้อ 3 บัญญัติว่า "เจ้าหน้าที่ผู้ดูแลเก็บเงินรายได้ที่จัดตั้งขึ้น
ต้องเป็นข้าราชการสัญญาบัตรประจำการ และมิให้นายทหารฝ่ายการเงินหรือพลาธิการซึ่งเป็นพลาธิการของหน่วยเงินนั้นอยู่แล้ว เป็นผู้ดูแลเก็บเงินรายได้ มีหน้าที่รับเงินซึ่งหน่วยหรือองค์การใดนำมาส่ง ถ้าเงินรายได้รายใดไม่มีหน่วยหรือองค์การใดควบคุมอยู่ ให้เป็นหน้าที่ของผู้ดูแลเก็บเงินรายได้เข้าควบคุมเก็บเงินนั้น ๆ เอง" ปรากฏว่า เงินค่าธรรมเนียมขึ้นลงของเครื่องบินกับค่าเช่าไม่อยู่ในหน้าที่ของผู้อื่นจึงเป็นหน้าที่ของคณะกรรมการดังกล่าวควบคุมดูแลการขึ้นลงของเครื่องบินที่สนามบินนั้น กัปตันของบริษัทการบินจะต้องลงชื่อรับรองในสมุดบัญชีขึ้นลงของสนามบิน การคำนวณหนี้สินค่าธรรมเนียมก็ต้องดูจากสมุดนี้แล้วออกหนังสือทวงหนี้ไปยังบริษัทการบินต่าง
ๆ เอกสารการทวงหนี้นั้น ในระยะแรกจำเลยที่ 1 และนาวาอากาศโทชูลงนาม แต่เมื่อนาวาอากาศโทชูถึงแก่กรรมแล้ว มีจำเลยที่ 1 และจำเลยที่ 3 ลงนาม ใบทวงหนี้มีสำเนาด้วย ซึ่งที่ถูกจะต้องตรงกันและเพื่อความรอบคอบและสะดวกแก่การตรวจ ตามระเบียบของกองทัพอากาศจะต้องมีสมุดรายการใบทวงหนี้ หรือคณะกรรมการควรเก็บสำเนาใบทวงหนี้ไว้ เพื่อว่าเมื่อบริษัทการบินชำระหนี้มาคณะกรรมการจะได้ตรวจสอบดูกับสำเนาใบทวงหนี้ว่าได้ชำระถูกต้องหรือไม่ แต่คณะกรรมการดังกล่าวละเลยปล่อยให้พันจ่าอากาศเอกพิชัยเก็บสำเนาใบทวงหนี้ไว้เสียเอง ผลแห่งการตรวจสอบของคณะกรรมการสอบสวนปรากฏว่า จำเลยที่ 1 ที่ 2 และที่ 3 ละเลยไม่ปฏิบัติตามระเบียบที่วางไว้ โดยปล่อยให้พันจ่าอากาศเอกพิชัยทำแทน
แม้รายงานรายได้ประจำเดือน ก็ปรากฏว่าพันจ่าอากาศเอกพิชัยเป็นคนทำแล้วนำเสนอจำเลยซึ่งเป็นคณะกรรมการเซ็นนาม ถ้าคณะกรรมการ คือจำเลยที่ 1 ที่ 2 และที่ 3 จะได้ตรวจสอบกับสมุดประจำท่า โดยตรวจสอบกับสำเนาใบทวงหนี้ (ซึ่งถูกต้อง) แล้ว ก็คงจะไม่มีโอกาสเกิดการทุจริตยักยอกทรัพย์ได้ โดยที่จำเลยที่ 1 ถึงที่ 3 ปล่อยปละละเลยให้พันจ่าอากาศเอกพิชัยเก็บสำเนาใบทวงหนี้ไว้ ทำให้พันจ่าอากาศเอกพิชัยมีโอกาสได้แก้สำเนาหรือเอาสำเนาออกเสียเลยตรวจสอบไม่ได้จึงทำให้พันจ่าอากาศเอกพิชัยกับพวกยักยอกทรัพย์ไปได้การละเลยไม่ปฏิบัติตามระเบียบข้อบังคับของจำเลยที่ 1 ถึงที่ 3 ทำให้เกิดการทุจริตยักยอกทรัพย์รายนี้ขึ้น จำเลยที่ 1 ที่ 2 และที่ 3 จึงต้องรับผิด ที่จำเลยที่ 2 และที่ 3 อ้างว่าเงินรายนี้อยู่ในความรับผิดของจำเลยที่ 1 แต่ผู้เดียวฟังไม่ขึ้นเพราะคำสั่งแต่งตั้งกรรมการ (จ.118-119 แพ่ง)
ไม่ได้แยกแยะว่าเงินประเภทนี้อยู่ในความควบคุมของจำเลยที่ 1 แต่ผู้เดียวนอกจากนั้นจำเลยที่ 1 ที่ 2 ที่ 3 ซึ่งเป็นคณะกรรมการยังปฏิบัติฝ่าฝืนข้อบังคับของกองทัพอากาศว่าด้วยการเงิน มาตรา 8 ข้อ 3 คือ ปล่อยให้พันจ่าอากาศเอกพิชัยซึ่งเป็นนายทหารชั้นปะทวนให้เก็บเงิน ทำใบทวงหนี้และรักษาสำเนาใบทวงหนี้ แทนที่จะให้นายทหารสัญญาบัตรทำตามข้อบังคับ และบางทีก็มีการออกใบเสร็จรับเงินชั่วคราว ซึ่งเป็นการฝ่าฝืนข้อบังคับ (มาตรา 8 ข้อ 9) อีกด้วยยิ่งกว่านั้น จำเลยที่ 1 ที่ 2 ที่ 3 ยังฝ่าฝืนข้อบังคับมาตรา 8 ข้อ 4 คือไม่ได้จัดทำบัญชีเพื่อเป็นหลักฐานไว้ตรวจสอบการรับส่งเงิน ปล่อยให้พันจ่าอากาศเอกพิชัยดำเนินการไปตามลำพังที่จำเลยที่ 2 ที่ 3 ฎีกาว่า ถูกโจทก์ที่ 1 เรียกไปรับการอบรมระยะหนึ่ง เมื่อเงินสูญหาย จะถือเป็นความผิดของจำเลยที่ 2 และที่ 3 ไม่ชอบนั้น
ศาลฎีกาวินิจฉัย
ศาลฎีกาเห็นว่า จำเลยมิได้นำสืบว่า ที่จำเลยต้องไปรับการอบรมนั้นจำเลยไม่สามารถควบคุมดูแลเงินที่ตนมีหน้าที่ต้องรับผิดชอบนี้อย่างไร ซึ่งศาลอุทธรณ์ได้วินิจฉัยไว้โดยละเอียดแล้ว จำเลยจึงยังไม่พ้นความรับผิดชอบการปล่อยปละละเลยไม่ปฏิบัติตามระเบียบข้อบังคับดังกล่าวมาข้างต้นนั้น ทำให้เกิดการทุจริตรายนี้ขึ้น ซึ่งถ้าหากได้ปฏิบัติตามระเบียบข้อบังคับแล้ว การทุจริตรายนี้คงไม่เกิดขึ้นได้เลย จึงถือได้ว่าจำเลยที่ 1 ที่ 2 ที่ 3 ประมาทเลินเล่อ ทำให้โจทก์เสียหาย จึงต้องรับผิดเพื่อละเมิด จำเลยที่ 2 ที่ 3 ต้องรับผิดพิพากษาแก้ให้บังคับคดีไปตามคำพิพากษาศาลชั้นต้น
